Waarlijk Wonderbaarlijke Wetenschap

2016 duurt een dag langer – over het nut van schrikkeldagen, verschillende kalenders en schrikkelseconden

29 februari

Dit jaar is een schrikkeljaar en daarom hebben we een dag extra: 29 februari is een schrikkeldag. Het meest directe gevolg is dat mensen die per maand betaald worden deze februari een dag langer voor hetzelfde inkomen moeten werken, maar zij die per uur worden betaald dit jaar in februari bijna 4% meer verdienen. De werkelijke reden dat er zo af en toe een schrikkeldag aan een jaar wordt toegevoegd zit in het feit dat een tropisch of astronomisch jaar niet 365 dagen duurt, maar bijna een kwart dag meer. Dat ‘bijna’ maakt het ingewikkeld en daar hebben verschillende culturen verschillende oplossingen op gevonden; vandaar dat er diverse kalenders bestaan.

Hoe lang duurt een jaar werkelijk?
Eigenlijk moeten we eerst een andere vraag stellen: wat is een ‘jaar’? Een jaar beschouwen we de periode die de aarde nodig heeft om een volle cirkel om de zon te draaien, om precies te zijn 365 dagen, 5 uur, 48 minuten en 45 seconden oftewel 365,2421875 dagen, net iets minder dan 365 en een kwart dag. Dat betekent dat we er met simpelweg iedere vier jaar een dag toe te voegen ook niet zijn; dan zouden we langzaam iets gaan voorlopen op de werkelijke tijd.

Zonder schrikkeldagen zouden we overigens steeds verder gaan achterlopen. Dat is lastig, want dan gaan de seizoenen verschuiven ten opzichte van de datum. Elke 100 jaar zou het begin van een seizoen 24 dagen eerder vallen ten opzichte van de kalenderdatum. Het gevolg zou zijn dat na ruim 600 jaar het begin van de winter in juni zou plaatsvinden, en dat willen we niet. De mensheid heeft daarom sinds millennia naar oplossingen gezocht om de kalender zo veel mogelijk gelijk te laten lopen met de ommegang van de aarde.

Midzomernachtviering bij Stonehenge.

Midzomernachtviering bij Stonehenge.

Diverse kalenders, diverse oplossingen
Eén van de oudste kalenders ter wereld was die van het oude Egypte. Deze kalender was gebaseerd op de belangrijkste gebeurtenis in Egypte: het wassen van het water in de Nijl. De oud-Egyptische kalender bestond uit 12 maanden van 30 dagen en 5 epagomenen; restdagen, ook wel dertiende maand genoemd. Deze epagomenen werden beschouwd als ongelukkige dagen waarop men maar beter niets kon ondernemen. (Waarschijnlijk wordt het getal 13 daarom nog steeds als een ongeluksgetal beschouwd.) Omdat een jaar hierdoor 365 dagen duurde en men ook toen al merkte dat dit te kort was, werd de kalender periodiek ‘gelijkgezet’ aan de opkomst van de ster Sirius.

Egyptische kalender op een muur van een tempel in Luxor.

Egyptische kalender op een muur van een tempel in Luxor.

De eerste kalender die in onze (westerse) geschiedenis werd gebruikt was de juliaanse kalender, welke werd ingevoerd door de Romeinse keizer Julius Caesar en verbeterd door keizer Augustus. Hier duikt opeens de schrikkeldag op, een extra dag die iedere vier jaar werd toegevoegd. Volgens deze tijdsberekening duurde een jaar dus 365,25 dag.

Paus Gregorius XII.

Paus Gregorius XII.

De gregoriaanse kalender, onze huidige tijdsberekening
Bij de invoering van de gregoriaanse kalender door paus Gregorius XII in 1582 liep de juliaanse kalender al tien dagen uit de pas. Bij de invoering werden daarom tien dagen overgeslagen: na 4 oktober volgde 15 oktober 1582. De schrikkeldagen uit de juliaanse kalender werden ten dele overgenomen, maar niet op jaartallen die door 100 deelbaar waren, zoals 1700, 1800 en 1900, en werd weer wel een schrikkeldag toegevoegd in jaren die door 400 zijn te delen, zoals 1600 en 2000. Zo komen we op een gemiddeld jaar van 365,2425 dag, redelijk in de buurt van een astronomisch jaar.

De gregoriaanse kalender werd in de katholieke landen direct of kort daarna ingevoerd, de protestantse landen volgden iets later. Nederland voerde in bepaalde gewesten de nieuwe kalender direct in, in andere gewesten pas in 1700 en 1701. Groot-Brittannië voerde de gregoriaanse kalender in 1752 in, andere landen waren nog veel later: Rusland na de Oktoberrevolutie in 1918 (waardoor de Oktoberrevolutie voortaan op 7 november werd herdacht), Griekenland in 1924 en Turkije in 1927.

De Maya-kalender.

De Maya-kalender.

Andere kalenders
Ondanks dat de gregoriaanse kalender niet precies een astronomisch jaar weergeeft, wordt deze nu wereldwijd gebruikt. Een kalender die het astronomische jaar veel preciezer benadert is de kalender van de Maya’s uit Midden-Amerika. Deze kalender is zo complex dat er hele boeken aan gewijd zijn om deze te beschrijven, maar het eindresultaat is wel dat de Maya-kalender het jaar tot een precisie van 365,242129 dagen brengt, dus pas in het vijfde decimaal afwijkt. Een knappe prestatie voor zo lang geleden. Elementen uit de Maya-kalender kwamen dan ook in alle bouwwerken naar voren: geen afstand of aantal was toevallig, alles was op hun kalender gebaseerd.

Daarnaast zijn er nog andere kalenders, die het astronomische jaar echter minder precies benaderen. Zo heeft de Iraanse kalender, net als de juliaanse, een jaar van 365,25 dagen, maar corrigeert het jaar van 365 dagen eens in de 128 jaar. Daarnaast werken sommige landen met een maankalender, zoals die in China naast onze kalender wordt gebruikt, en is het kerkelijke jaar in Rusland nog steeds gebaseerd op de juliaanse kalender, zodat de kerst daar op 7 en 8 januari wordt gevierd.

Schrikkelseconde
Een heel ander verhaal is de schrikkelseconde. Dit is een seconde die zo af en toe wordt toegevoegd, waardoor een dag een seconde langer duurt (meestal aan het eind van juni of december). Deze seconde wordt toegevoegd omdat de duur die de aarde nodig heeft om rond de zon te draaien niet altijd precies hetzelfde is, maar beïnvloed wordt door onder andere de getijdenwerking van maan en zon. Deze toevoeging wordt daarom onregelmatig uitgevoerd en wordt bepaald door wetenschappers van de International Earth Rotation and Reference Systems Service.

Dit alles leert ons dat de duur van een jaar door de geschiedenis heen werd bepaald door koningen en keizers, priesters en pausen, en wetenschappers, en dat we daar zelf eigenlijk niets aan kunnen doen. Je zou dus kunnen zeggen dat, hoe oud we ook worden, de werkelijke levensduur door anderen wordt bepaald. Dat is iets moois om op 29 februari over na te denken.


Een jaar in diverse kalenders
Oud-Egyptische kalender – 365 dagen
Juliaanse kalender – 365,25 dagen
Gregoriaanse kalender – 365,2425 dagen
Maya-kalender – 365,242129 dagen
Astronomische kalender – 365,2421875 dagen




Aantal keren gelezen:535.

Deel dit artikel
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedintumblrmailby feather
FacebookrssFacebookrssby feather

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *